Cần làm gì để bảo vệ trật tự thế giới trong bối cảnh hỗn loạn?

Theo trang mạng lowyinstitute.org, trong bối cảnh hỗn loạn khiến cả thế giới chao đảo, Chính quyền Donald Trump đang làm thay đổi, nếu không muốn nói là làm lung lay, trật tự thế giới do Mỹ dẫn đầu.

Trong suốt 70 năm, Mỹ vẫn là nhà lãnh đạo và là trụ cột của trật tự thế giới tự do, xây dựng nền móng cho hệ thống liên minh trên khắp toàn cầu, thiết lập các mối quan hệ kinh tế và thương mại cũng như các nguyên tắc và thể chế đa phương. Có thể nói Mỹ đã đóng vai trò là người tổ chức hệ thống và đề ra những nguyên tắc chung.

Phần lớn thế giới dung hòa với chính trật tự do Mỹ dẫn đầu này. Nhiều quốc gia đã trở thành đồng minh và đối tác. Một số tận dụng được lợi thế, một số tìm cách chấp nhận, song đa phần thế giới đều xây dựng các chính sách đối ngoại dựa trên nền tảng của trật tự này. Tuy nhiên, với những quyết định và thay đổi bất ngờ từ người đứng đầu nước Mỹ, thế giới đã không còn có thể nhìn nhận mọi chuyện như cũ.

“Sự khai sáng” từ chính sách đối ngoại của Mỹ đang dần lụi tàn. Trật tự thế giới tự do do Mỹ dẫn đầu đang trong giai đoạn khủng hoảng, nhưng liệu nó sẽ sụp đổ hay không? Đó là câu hỏi mà tác giả Kori Schake đi tìm lời giải trong cuốn sách có nhan đề “Protecting the international order from Trump trauma” (tạm dịch: Bảo vệ trật tự thế giới trước tổn thương từ Trump).

Câu trả lời của Schake là trật tự này vẫn chưa đến hồi kết, song để tồn tại, nó cần được tái thiết và được bảo vệ. Bà cho rằng một trật tự thế giới cởi mở và dựa trên luật pháp là điều cần thiết và không gì có thể chống lại được, nhất là một trật tự được xây dựng với nền tảng là các nền dân chủ tự do mạnh mẽ.

Trật tự thế giới tự do có những “nền tảng ủng hộ” trên khắp thế giới, và thực tế là những “lựa chọn thay thế” cho trật tự này thậm chí còn ít tính thuyết phục hơn.

Trong phần cuối của cuốn sách, Schake cho rằng các xã hội mở ngày càng dễ chấp nhận và dễ hợp tác hơn trong việc tìm cách giải quyết khúc mắc. Tuy nhiên, thế giới sẽ cần tới một thế hệ các nhà lãnh đạo và những liên minh mới sẵn sàng cùng nhau vượt qua những thách thức và đau thương mà Trump để lại cho trật tự thế giới thời hậu chiến.

Mở đầu tác phẩm của mình, Schake đặt câu hỏi: “Trật tự thế giới tự do thực chất là gì, và liệu có đúng là nó tồn tại hay không?.” Những người hoài nghi như Giáo sư John Mearsheimer, làm việc tại khoa khoa học chính trị Đại học Chicago, một lý thuyết gia về quan hệ quốc tế; hay Giáo sư Patrick Porter, chuyên ngành chiến lược và an ninh quốc tế thuộc Đại học Birmingham, cho rằng trật tự tự do chỉ là “truyền thuyết,” là khẩu hiệu để che đậy quyền bá chủ theo kiểu đế quốc của Mỹ.

Tác giả Schake thừa nhận đó là “một trật tự không hoàn hảo” và Mỹ thường xuyên phá vỡ các nguyên tắc cũng như không hoàn thành các cam kết của mình. Tuy nhiên theo bà, trật tự thế giới thời hậu chiến là một hệ thống hiệu quả gồm các hoạt động hợp tác, với sự hiện của các liên minh, các nguyên tắc, các thể chế đa phương cũng như giá trị chính trị chung. Đó không phải là chủ nghĩa đế quốc của Mỹ hay thỏa thuận quyền lực đơn thuần. Với Schake, đó là một “trật tự liên ứng,” một trật tự tạo dựng không gian chính trị cho hợp tác và an ninh.

Sự tồn tại của trật tự thế giới tự do – cũng như giá trị vững bền của nó – có thể được nhìn nhận thông qua những điều khoản và cam kết quan trọng mà các đối tác và đồng minh của Mỹ ngày nay vẫn nỗ lực để bảo toàn.

Ít kịch tính hơn nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ hơn trong dài hạn là những toan tính hủy hoại trật tự thế giới tự do của Trung Quốc. Schake cho rằng đây là điều khiến những người theo chủ nghĩa quốc tế tự do ngạc nhiên. Ít nhất là cho tới “cuối chặng đường lịch sử” tự do, người ta vẫn kỳ vọng rằng khi Trung Quốc hiện đại hóa và hội nhập với trật tự thế giới, quốc gia này sẽ từng bước cởi mở hơn và trở thành một nhân tố thực sự có trách nhiệm.

Tác giả Schake cho rằng những người theo chủ nghĩa quốc tế tự do cần phải xác định những lý luận của mình. Câu hỏi đặt ra là liệu Trung Quốc có thể vươn lên trong chuỗi giá trị nếu không tự do hóa hay không? Nếu câu trả lời là có, thế giới phương Tây chắc chắn sẽ có một đối thủ xứng tầm. Tuy nhiên, Schake nhấn mạnh tới vấn đề quan trọng là trong những năm tới, Mỹ và Trung Quốc sẽ ngày càng trở thành trung tâm trong những thứ được gọi là “hệ sinh thái”, một bên tự do và một bên phi tự do, và mỗi bên đều sẽ có những nguyên tắc tổ chức riêng, những luật lệ, giá trị và cách thức vận hành riêng.

Nhiều quốc gia, nhất là tại Đông Á, không muốn phải lựa chọn giữa Bắc Kinh và Washington, vì vậy, những hệ sinh thái này có thể sẽ không trở nên cứng nhắc như những thể chế hay khối liên minh thời Chiến tranh Lạnh. Tuy nhiên, cạnh tranh là điều vẫn tiếp diễn.

Có thể nói, cuốn sách của Schake là lời cảnh tỉnh cho những người ủng hộ trật tự thế giới tự do thời hậu chiến. Bi kịch ở chỗ người ta khó có thể tìm thấy một ứng cử viên đủ sức thế vào vị trí lãnh đạo của Mỹ, trong khi người đang ngồi trong Phòng Bầu dục lại đơn giản là không nhìn nhận đúng về những thách thức đối với dân chủ ngày nay.

Ông Trump là người đi ngược lại những tư tưởng thời Churchill và Roosevelt, ngay ở thời điểm thế giới phương Tây cần một phiên bản hiện đại hơn của những lực lượng vốn ủng hộ các giá trị chính trị tự do. Trong khi đó, bản thân Liên minh châu Âu, cũng đang phải vật lộn với khủng hoảng, không sẵn lòng thế chỗ cho Mỹ.

Bà kết thúc cuốn sách với hàng loạt câu hỏi. Đâu là lựa chọn thay thế cho trật tự thế giới do Mỹ dẫn đầu? Liệu chủ nghĩa quốc tế tự do có tiếp tục là nguyên tắc tổ chức căn bản của một thế giới nơi Mỹ đang dần rút lui và thoái trào hay không? Liệu những lực lượng đưa ông Trump và những lãnh đạo dân tộc chủ nghĩa phi tự do lên nắm quyền có nắm giữ ảnh hưởng lâu bền hay chỉ là một làn sóng nhất thời?

Bà Schake cho rằng những lực lượng ủng hộ trật tự thế giới tự do vẫn mạnh mẽ hơn những gì mà báo chí ngày nay cảnh báo. Tuy nhiên, bảo toàn trật tự này rõ ràng là điều không đơn giản bởi điểm tựa của nó đang lung lay. Có thể cuộc khủng hoảng ngày nay sẽ giúp Mỹ và nhiều quốc gia khác có cái nhìn đúng đắn hơn và nhận thức rõ ràng hơn về thế giới khi trật tự thế giới tự do sụp đổ./.

Leave A Reply

Your email address will not be published.